CHAMPA BUKAN MELAYU.
Menjawab naratif Pseudosejarah.
Mitos “Kerajaan Melayu yang Hilang”: Mengurai Sejarah Champa
Kini terdapat satu trend yang semakin berkembang dalam sesetengah kelompok dalam talian yang romantiskan sejarah Asia Tenggara melalui lensa etno-nasionalisme. Trend ini sering mencampurkan serpihan kebenaran dengan generalisasi melampau atau penyelewengan sejarah secara terang-terangan. Satu tema yang kerap muncul ialah dakwaan bahawa kerajaan purba Champa ialah sebuah “empayar Islam Melayu yang gemilang” di wilayah Vietnam kini, dan bahawa “darahnya” masih mengalir dalam kalangan masyarakat di Semenanjung Tanah Melayu. Walaupun naratif ini penuh emosi dan membangkitkan kebanggaan, ia sebenarnya bersandarkan beberapa ketidakakuratan sejarah, andaian yang lemah, dan tafsiran yang mengelirukan.
Mari kita bongkar dakwaan ini secara kritis, bukan untuk merendahkan legasi Champa, tetapi untuk menghormatinya melalui ketepatan sejarah.
1. “Champa ialah sebuah kerajaan Islam Melayu di Vietnam”
Dakwaan ini salah dan bercanggah dari segi etno-anakronisme.
Kerajaan Champa, yang diasaskan pada abad ke-2 Masihi di wilayah Vietnam Tengah dan Selatan kini, bukan sebuah kerajaan Melayu. Memang benar Champa adalah daripada rumpun Austronesia, tetapi mereka secara khusus tergolong dalam subkumpulan Chamik, iaitu cabang yang berasingan dalam keluarga bahasa Austronesia. Walaupun bahasa Melayu dan Chamik mempunyai hubungan linguistik, kedua-duanya telah berpecah jauh sebelum kemunculan Champa.
Menggelar Champa sebagai kerajaan Melayu adalah ibarat menyebut Gaul purba sebagai “Itali” hanya kerana kedua-duanya menggunakan bahasa Indo-Eropah. Hubungan bahasa tidak bermakna identiti etnik atau politik yang sama. Orang Cham mempunyai budaya, bahasa, pemerintahan, dan haluan agama mereka sendiri—pada awalnya Hindu, kemudian perlahan-lahan menggabungkan unsur Islam.
2. “Champa memeluk Islam pada abad ke-15 kerana dakwah Melayu”
Ini satu penyederhanaan berlebihan dengan bukti yang lemah.
Walaupun pengaruh Islam memang merebak ke Champa antara abad ke-11 dan ke-17, ia bukan semata-mata atau pun terutamanya melalui dunia Melayu. Islam tiba melalui pedagang Arab, Parsi, dan India Muslim yang aktif di Laut China Selatan. Pedagang Melayu-Muslim mungkin memainkan peranan kemudian, tetapi proses Islamisasi di Champa tidak seragam, berlaku secara berperingkat, dan memakan masa berabad-abad.
Yang penting, Champa tidak pernah menjadi sebuah negara Islam sepenuhnya, walaupun pada abad-abad akhir kewujudannya. Hindu dan kepercayaan tradisional tempatan terus wujud bersama Islam sehingga kejatuhannya.
3. “Champa mempunyai hubungan diplomatik dan perkahwinan dengan Melaka dan Pasai”
Boleh jadi benar, tetapi sering dibesar-besarkan tanpa nuansa.
Memang wujud hubungan diplomatik dan perdagangan antara Champa dengan kerajaan maritim lain seperti Melaka, Jawa, dan Pasai. Asia Tenggara maritim ketika itu dihubungkan oleh rangkaian perdagangan yang aktif. Namun, hubungan diplomatik tidak bermaksud perkongsian identiti etnik atau pakatan politik, dan ia tidak boleh dijadikan alasan untuk melabelkan Champa sebagai “Melayu” secara retrospektif.
4. “Selepas kejatuhan Champa, ramai orang Champa Melayu berhijrah ke Kelantan, Terengganu, Pahang”
Separuh benar, tetapi mudah jadi berlebihan.
Memang terdapat pelarian dan pergerakan diaspora selepas kejatuhan Champa kepada Dai Viet pada abad ke-15. Sebahagian komuniti Cham menetap di Kemboja dan juga di Semenanjung Tanah Melayu. Namun, melabelkan mereka sebagai “Champa Melayu” adalah mengelirukan. Mereka ialah orang Cham, bukan Melayu.
Dari masa ke masa, sebahagian mereka mungkin berasimilasi ke dalam masyarakat berbahasa Melayu, tetapi itu tidak bermakna mereka pada asalnya etnik Melayu. Ini adalah contoh etnogenesis berasaskan pandangan masa kini, iaitu mengenakan label identiti moden kepada bangsa yang berbeza secara sejarah.
5. “Bahasa, budaya dan seni bina mereka serupa dengan yang ada di Semenanjung”
Hubungan tidak semestinya sebab-akibat.
Memang terdapat beberapa persamaan seni bina dan budaya seperti rumah bertiang, motif tekstil atau adat maritim. Tetapi persamaan ini wujud di banyak masyarakat Austronesia, dari Madagascar hingga ke Filipina. Unsur-unsur yang dikongsi ini lebih menggambarkan warisan Austronesia yang sama, bukan bukti identiti Melayu atau dominasi budaya Melayu.
6. “Ada komuniti Islam Champa di Kemboja dan Vietnam yang mempertahankan identiti Melayu mereka”
Ini tidak tepat.
Masih wujud komuniti Muslim Cham di Kemboja dan Vietnam, tetapi mereka mengenal diri sebagai Cham, bukan Melayu. Mereka bertutur dalam bahasa Cham atau Khmer. Walaupun ada yang mungkin mengguna unsur bahasa atau pakaian Melayu kerana sebab agama atau praktikal, itu bukan satu pengisytiharan bahawa mereka etnik Melayu.
Di Kemboja, ramai Muslim Cham mengikuti mazhab Syafi’i (seperti orang Melayu), yang mungkin mewujudkan persamaan agama-budaya secara luaran. Tetapi mazhab fiqh Islam bukan penanda etnik. Mereka ialah sebuah komuniti minoriti dengan bahasa, warisan dan perjuangan mereka sendiri, bukan “Melayu yang hilang”.
7. “Champa tidak dimasukkan dalam buku teks sejarah sekolah”
Ini rungutan yang terpilih.
Memang benar Champa kurang diberi perhatian dalam kurikulum sekolah Malaysia, seperti juga banyak kerajaan serantau lain yang tidak secara langsung menyumbang kepada naratif negara-bangsa. Tetapi pengabaian ini bukan bukti konspirasi untuk “memadamkan darah Melayu”. Ia lebih kepada keutamaan kurikulum yang menekankan naratif pembinaan negara, yang juga wajar dikritik dan diperbaiki.
Namun, meratapi ketiadaan ini dengan membingkai Champa sebagai sebahagian daripada “Empayar Melayu yang hilang” bukanlah penyelesaian. Ia hanya menggantikan satu bentuk penyelewengan nasionalis dengan satu lagi.
Ringkasan:
Walaupun Champa ialah sebuah tamadun Austronesia yang hebat, ia bukan Melayu, bukan sepenuhnya Islam, dan bukan dipadamkan daripada sejarah—ia hanya sering disalahgunakan oleh mereka yang mahu memperluas sempadan “kemelayuan” secara buatan.
Daripada mendakwa mereka, kita seharusnya menghormati masyarakat Cham dengan mengiktiraf identiti mereka yang tersendiri, ketabahan mereka, dan tempat mereka dalam kepelbagaian budaya Asia Tenggara. Sejarah tidak menjadi lebih bermakna dengan menambah pertalian yang palsu. Ia menjadi lebih kuat apabila kita mengakui kepelbagaian, perbezaan dan perinciannya.
Kesimpulan:
Nostalgia palsu yang diselubungi seolah-olah kebangkitan sejarah hanya membawa mudarat. Dengan salah menggambarkan siapa sebenarnya orang Cham, kita bukan sahaja tidak menghormati legasi mereka, tetapi juga gagal menghargai kekayaan sebenar masa lalu Asia Tenggara—satu masa lalu yang tidak perlu dimasukkan ke dalam identiti yang sempit untuk menjadi bermakna.
Jika kita benar-benar menghargai warisan kita, mari kita bermula dengan berkata benar, walaupun ia lebih kompleks, lebih beraneka, dan kurang menyedapkan ego kabilah kita.
Rujukan:
• Coedès, G., 1968. The Indianized States of Southeast Asia. Honolulu: University of Hawaii Press.
• Mabbett, I.W. & Chandler, D.P., 1995. The Khmers. Oxford: Blackwell Publishers.
• Southworth, W.A., 2001. The Origins of Campā: A Preliminary Review. Dalam: I. Glover & P. Bellwood (eds.), Southeast Asia: From Prehistory to History. London: RoutledgeCurzon, hlm. 209–233.
• Po, D., 2009. Engaging the South: Ming China and the Vietnamese Coast (1368–1644). Journal of the Economic and Social History of the Orient, 52(4), hlm. 579–611.
• Taylor, K.W., 2013. A History of the Vietnamese. Cambridge: Cambridge University Press.
• Kleinen, J., 2015. Facing the Future, Reviving the Past: A Study of Cham Muslims in Cambodia. Asian Ethnicity, 16(2), hlm. 194–211.
• Lieberman, V., 2015. Southeast Asia in World History. Oxford: Oxford University Press.
• Berlie, J.A., 2017. Islam in China, Hui and Uyghurs: Between Assimilation and Segregation. Lanham: Lexington Books.
• Miksic, J.N. & Goh, G.Y., 2017. Ancient Southeast Asia. London: Routledge.
No comments:
Post a Comment